Borgaralaun: Stefnan sem enginn trúir á — fyrr en hún borgar reikningana

Það er nokkuð algengt að fólk spyrji mig út í framtíðina og sérstaklega borgaralaun. Ég get ekki spáð fyrir um framtíðina! En ég hef lengi haft stutt svar á reiðum höndum: þetta verður ekki valkostur. Hér er ástæðan.

„Það verða ekki hugsjónamenn sem berjast fyrir borgaralaunum. Þeim verður þrýst í gegn af sama fólkinu og sór að þau væru ómöguleg – allt þar til þau fóru að borga reikningana þeirra.“

Í áratugi voru borgaralaun hin fullkomna pólitíska hilling – draumsýnin sem hagfræðingar rökræddu, framtíðarsinnar blogguðu um og stjórnmálamenn vísuðu kurteisislega á bug. Vandamálið var ekki stærðfræðin. Það var pólitíkin.
Þetta breytist um leið og sérfræðinga- og stjórnendastéttin – styrktaraðilarnir, skoðanaleiðtogarnir, „þekkingarstarfsmennirnir“ – byrjar að finna fyrir þeim þrengingum sem hún fylgdist áður með úr öruggri fjarlægð.

Ímyndaðu þér augnablikið þegar stefnumótunarráðgjafi með 25 milljónir króna í árslaun áttar sig á að GPT-7 vinnur vinnuna hans betur, hraðar og án hádegishléa. Þá er „ölmusu“ hljóðlega breytt í „aðlögunarstuðning.“
Og þegar það gerist snýst pólitíska dæmið við á einni nóttu.

Borgaralaun munu ekki byrja sem borgaralaun. Þeim verður komið á sem „tímabundinni neyðarráðstöfun,“ skammtímalausn til að halda millistéttinni á floti. En pólitískur þrýstingur mun ýta undir vöxt þeirra. Skriðþungi kerfisins mun síðan festa þau í sessi.

Ég leyfi mér að spá að árið 2032 verðum við komin með borgaralaun að fullu, nema þau munu ekki kallast það – jafnvel þótt stjórnmálamenn haldi því fram að þetta sé aðeins bráðabirgðalausn, á meðan þeir berjast fyrir því í kosningabaráttu að hækka mánaðarlegu upphæðina.

Kaldhæðnin? Háværustu verjendur þessarar „ómögulegu“ stefnu verða sömu raddirnar og eyddu þrjátíu árum í að halda því fram að hún gæti aldrei orðið að veruleika.

Ekki vegna þess að þau hafi tekið kenningunni opnum örmum – heldur vegna þess að þau hafa tekið innborgununum fegins hendi!

Borgaralaun munu ekki koma með hvelli. Þau munu birtast eins og fjall: hægt, hljóðlega og óhagganlega.

Og þegar fjallið hefur myndast? Gangi þér vel að færa það.

Uppfærsla: Ágúst 2025 → Mars 2026

Í ágúst 2025 skrifaði ég að borgaralaun yrðu ekki innleidd sem hugsjón. Þeim yrði þrýst í gegn sem „tímabundin neyðarráðstöfun“ þegar þeir sem eyddu þrjátíu árum í að hafna hugmyndinni fyndu sjálfir fyrir þrengingunum.

Sex mánuðum síðar þarf maður ekki gervigreind til að sjá þetta ferli í gangi.

Nýtt örorkukerfi tók gildi 1. september 2025. Örorkumat gildir almennt til 67 ára aldurs; hægt er að óska eftir endurmati ef aðstæður breytast. Hlutaöryrkjar fá 82% af fullum bótum með 350.000 króna frítekjumarki. Læknafélag Íslands hefur bent á að hjá fólki með rétt til örorkulífeyris með framreikningi geti samanlagðar greiðslur náð fyrri launum. Greiðslur fara eftir réttindum og tekjum hvers og eins. Hlutfall fólks á aldrinum 18–66 ára með örorku- eða endurhæfingarlífeyri hækkaði úr 6,3% þann 1. janúar 2000 í 9,4% þann 1. janúar 2024.

Þetta er ekki gagnrýni á þá sem þurfa á kerfinu að halda. Þetta er athugun á kerfisfræðinni.

Örorkukerfið sem tók gildi haustið 2025 eru ekki borgaralaun, hvorki að nafni né að efni. Rétturinn er áfram skilyrtur og greiðslurnar tekjutengdar. Það væri villandi að líta á breytinguna sem staðfestingu á spá minni.

Það sem hún sýnir er þrengra en samt mikilvægt: Ísland er þegar að endurskoða tengsl tekjuöryggis og getu fólks til að taka þátt á vinnumarkaði.

Sá munur skiptir máli. Tekjuöryggi eru ekki borgaralaun, og tilvist annars sannar ekki að hitt sé óumflýjanlegt.

Athugasemd um frítekjumarkið. Þær 350.000 krónur á mánuði sem ég nefndi í mars svara til sérstaks frítekjumarks atvinnutekna (250.000) að viðbættu almennu frítekjumarki (100.000) þegar kerfið tók gildi í september 2025. Frá 1. janúar 2026 er sérstaka frítekjumarkið 263.000 krónur á mánuði.

Hin pólitíska spurning er enn opin.

Leiðrétting bætt við 3. nóvember 2026.

Uppfærsla: 3. nóvember 2026 – Mannlegi arðurinn

Hvað ef framtíð vinnunnar er ekki minni vinna, heldur önnur vinna?

Þegar ég skrifaði þessa grein í ágúst 2025 var röksemdin pólitísk. Borgaralaun kæmu ekki af því að stjórnmálamenn sannfærðust skyndilega af kenningunni. Þau kæmu þegar efnahagslegt óöryggi næði til fólks sem hafði talið sig óhult.

Ég tel þá þróun enn líklega. En síðasta árið hefur önnur spurning orðið áhugaverðari, og hún snýst ekki bara um hvort gervigreind útrými störfum.

Hvað gerist þegar við getum framleitt meira án þess að þurfa jafnmikið meira vinnuafl?

Skráð atvinnuleysi á Íslandi var 4,0% í september 2026, en 3,5% ári fyrr. Í október bárust tilkynningar um hópuppsagnir 281 starfsmanns, þar af 227 í opinberri stjórnsýslu. Þetta sýnir ekki að gervigreind hafi valdið uppsögnunum. Myndin er flóknari en svo. (Vinnumarkaðskönnun Hagstofunnar mælir annað og sýndi 5,7% atvinnuleysi í september, árstíðaleiðrétt.)

Tæknilega spurningin stendur samt eftir. Fyrirtæki getur tvöfaldað afköst án þess að tvöfalda starfsmannafjöldann. Það getur hætt að ráða í stað þess að fara að segja upp. Framleiðni getur aukist á meðan erfiðara verður fyrir nýtt fólk að fá vinnu.

Endurskoðuð rannsókn Stanford gefur snemma vísbendingu. Hún byggir á bandarískum launagögnum til júní 2026 og sýnir að starfsmenn á aldrinum 22 til 25 ára í störfum sem gervigreind snertir mikið hafa dregist aftur úr sambærilegum hópum, aðallega vegna færri ráðninga en ekki fleiri uppsagna. Höfundar kalla niðurstöðurnar fyrstu lýsandi niðurstöður. Þetta eru ekki rök fyrir atvinnuhruni í hagkerfinu öllu. Það er ástæða til að horfa lengra en á atvinnuleysistölur.

Fyrsta starfið sem gervigreind útrýmir gæti verið starfið sem aldrei verður til.

Röng spurning

Í áratugi höfum við byggt efnahagsstefnu á atvinnu. Við viljum að fyrirtæki vaxi, því vaxandi fyrirtæki skapa störf. Við viljum blómleg samfélög, því þau veita atvinnu. Árangur mælum við í þátttöku, framleiðni, launum og hagvexti.

En hvað ef tengsl framleiðslu og mannlegs vinnuafls fara að breytast? Fyrirtæki gæti þjónað tvöfalt fleiri viðskiptavinum með sama starfsfólki. Opinber stjórnsýsla gæti orðið mun ódýrari. Gervigreind gæti tekið yfir vaxandi hluta af endurteknum greiningar- og skrifstofustörfum.

Eftirspurn eftir mannlegri vinnu getur samt orðið mikil, en ekki endilega eftir sömu vinnu. Við þurfum áfram fólk til að annast aldraða, kenna börnum, styðja fjölskyldur, endurhæfa sjúklinga, byggja upp tengsl, skapa list og halda samfélögum saman. Sum þessara starfa verða verðmætari einmitt af því að svo margt annað er hægt að sjálfvirknivæða.

Þá verður efnahagsvandinn að dreifingarvanda.

Hver fær ávinninginn af aukinni framleiðni þegar hann berst ekki lengur fyrst og fremst í gegnum laun?

Ísland sem tilraunastofa

Byggðastofnun tilkynnti 7. október 2026 aukið framlag upp á 80 milljónir króna á ári í fimm ár til Brothættra byggða, verkefnis fyrir viðkvæmar byggðir, og nýja leið sem heitir Sterkari byggðir frá og með 2027.

Byggðaþróun hefur hingað til verið nátengd atvinnutækifærum. Ég vil kanna aðra leið: hvað ef fyrirsjáanlegar tekjur gætu orðið hluti af innviðum byggðanna? Ekki í stað húsnæðis, menntunar, heilbrigðisþjónustu eða atvinnu, heldur með þeim.

Hugsum um manneskju sem vill búa áfram í litlu samfélagi, annast aldrað foreldri og byggja upp lítið fyrirtæki. Tækifærið getur verið til staðar, en fjárhagsleg áhætta gerir búsetuna kannski ómögulega. Fyrirsjáanlegt tekjugólf gæti breytt þeim útreikningi. Það gæti skapað svigrúm fyrir frumkvöðlastarf, hlutastörf, nám, umönnun og þátttöku í samfélaginu.

Eða ekki. Það á vel hönnuð tilraun einmitt að leiða í ljós.

Mannlegi arðurinn

Ég er að skipuleggja tilraunalíkan af íslensku hagkerfi til ársins 2045. Spurningin er hvort framleiðniaukning vegna gervigreindar og sjálfvirkni geti, miðað við skýrar forsendur, fjármagnað bæði tekjugólf og aukna mannlega þjónustu.

Í líkaninu þýðir sjálfvirkni ekki að allir hætti að vinna. Hún þýðir að sum framleiðsla krefst færri vinnustunda, á meðan samfélagið ver af ásettu ráði meira fé í umönnun, menntun, heilbrigðisþjónustu, menningu og uppbyggingu byggða.

Fyrirhugaðar sviðsmyndir verða stærðfræðilegar tilraunir, ekki spár. Þær sýna ekki að hægt sé að ná þeim framleiðnivexti, sköttum eða tilfærslum sem þarf, og fjármögnunin er mikil áskorun. Til dæmis kostar 150.000 króna mánaðargreiðsla til um 309.000 fullorðinna (Hagstofa Íslands, 1. janúar 2026) um 557 milljarða króna á ári, áður en tekið er tillit til skatta, mótframlaga eða breytinga á núverandi bótum.

Spurningin er ekki bara hvort Ísland gæti framleitt nóg. Hún er líka hversu stór hluti framleiðslunnar væri til endurúthlutunar, hvaða opinbera þjónustu þarf enn að fjármagna og hversu mikinn raunverulegan kaupmátt greiðslurnar veittu.

Nýjar rannsóknir minna á að skilyrðislausar greiðslur geta dregið úr launuðum vinnustundum. Í tilraun í tveimur ríkjum Bandaríkjanna, sem birtist í Quarterly Journal of Economics í ágúst 2026, unnu þátttakendur sem fengu 1.000 dollara á mánuði í þrjú ár einni til tveimur stundum minna á viku. Það verður að vera með í hverju alvöru líkani en ekki afgreitt til hliðar.

Ég tel samt að stærri spurning sé þess virði að rannsaka. Ef sjálfvirkni gerir hluta af núverandi framleiðslu mun skilvirkari, getum við þá af ásettu ráði breytt hluta ávinningsins í aukið efnahagslegt öryggi og meiri tíma fyrir mannlegar þarfir? Þennan möguleika kalla ég mannlega arðinn (The Human Dividend).

Handan borgaralauna

Ég hóf þessa grein á því að halda fram að borgaralaun yrðu að lokum óumflýjanleg í stjórnmálum. Ég get ekki fullyrt að sú spá hafi ræst. Ég tel heldur ekki að borgaralaun ein og sér svari mikilvægustu spurningunum.

Tekjuöryggi skiptir máli. Aðgangur að tækni skiptir líka máli. Og eignarhald á kerfunum sem skapa auðinn. Samfélag getur orðið margfalt afkastameira á meðan ávinningurinn safnast hjá fáum eigendum eigna. Eða það getur þróað stofnanir sem dreifa honum víðar, með launum, lægra verði, opinberri þjónustu, sameiginlegu eignarhaldi eða tekjutryggingu. Þetta er val um efnahagslegar stofnanir, ekki sjálfvirk afleiðing tækniframfara.

Og kannski er það hér sem upphaflega röksemdin verður áhugaverðari.

Hvað ef raunverulegt fyrirheit gervigreindar er ekki að menn verði efnahagslega óþarfir, heldur að við fáum loksins framleiðslugetuna til að verja meiri mannlegum tíma hvert í annað?

Við eigum ekki að gera ráð fyrir að sú framtíð verði að veruleika. Við eigum að smíða líkan af henni, prófa hana og mæla hvað hún krefðist í raun.

Fjallið er kannski enn að myndast. En mikilvægasta spurningin er ekki lengur hvort það rís. Hún er hvað við veljum að byggja á því.

Heimildir

Vinnumálastofnun: skráð atvinnuleysi í september 2026

Vinnumálastofnun: hópuppsagnir í október 2026

Hagstofa Íslands: vinnumarkaðurinn í september 2026

Hagstofa Íslands: mannfjöldi eftir aldri, 1. janúar 2026

Byggðastofnun: stækkun verkefnisins Brothættar byggðir, 7. október 2026

Brynjolfsson, Chandar og Chen: Canaries in the Coal Mine? (Stanford Digital Economy Lab, endurskoðuð 12. ágúst 2026)

Vivalt o.fl. (2026): The Employment Effects of a Guaranteed Income, Quarterly Journal of Economics 141(4)

Reglugerð nr. 1490/2025 um frítekjumark örorkulífeyris