Rannsóknir

Hugtök sem ég nota til að hugsa um hvernig gervigreind umbreytir stofnunum, dómgreind og ábyrgð.

„Stjórnun sem skilar sér ekki í framkvæmd er engin stjórnun.“

Rannsóknir mínar eru á mótum stjórnunar gervigreindar, stofnanafræði og framleiðslukerfa. Ég rannsaka hvað gerist þegar stofnanir innleiða gervigreind í raun, ekki í fræðilegri umræðu heldur í verki. Verkið sameinar heimspekilega hugmyndaramma (lífsgildakenningu McMurtry), reynslugögn (tengingar fyrirtækja við verkefni, óskir starfsfólks og innleiðingarmynstur stofnana) og það sem gerist í raun þegar þessi kerfi eru keyrð (BORG, Arctic Tracker, Gjöll).

Aðferðafræðin, Greiningarfélagsfræði, beitir mynsturgreiningu neyðarlæknisfræðinnar á flókin félagsleg kerfi. Sextán ár sem sjúkraflutningamaður kenndu mér að lesa lífsmörk, greina keðjubilanir og grípa til aðgerða áður en kerfi hrynur. Sama greiningaraga beiti ég á samfélagsleg áhrif gervigreindar.

Hugtökin sem ég vinn með

Átta hugtök sem ég nota og færi rök fyrir. Færslurnar greina á milli tillagna minna og beitingar annars vegar og eldri verka sem þær byggja á hins vegar. Ég mótaði ekki hugtakið vitsmunaskuld — hún kemur úr hugbúnaðarverkfræði og tækniumræðu, og mitt framlag er útvíkkunin yfir á stjórnun gervigreindar. Ég set þau öll fram til að deila um þau, ekki sem fastmótað orðfæri.

8 hugtökMA-ritgerð + notkun í rekstri2015–2026

Greiningarhugtök

Ábyrgðarþoka

Hvernig ábyrgð leysist upp þegar ákvarðanataka dreifist á milli reiknirita, nefnda og vettvanga.

Þegar ráðningarreiknirit hafnar umsækjanda, hver ber þá ábyrgð? Forritarinn? Stofnunin sem notar það? Söluaðilinn? Eftirlitsstofnunin sem samþykkti rammann? Ábyrgðarþoka lýsir kerfisbundnu niðurbroti ábyrgðar í ákvörðunum sem teknar eru með gervigreind. Ekki sem galla, heldur sem eiginleika sem kemur fram þegar stofnanir taka upp reikniknúin kerfi. Þegar ég lít til baka les ég BA-ritgerð mína frá 2015 um gagnageymslu fjarskiptafyrirtækja sem fyrri glímu við óljósa ábyrgð í eftirlitskerfum. Mitt framlag er þessi framsetning á innleiðingu gervigreindar hjá stofnunum, í samhengi við vandann um margar hendur hjá Dennis Thompson (1980), verk Mark Bovens um ábyrgð og ábyrgðarbilið hjá Andreas Matthias (2004).

Í þessu verki: Handan sundrungarinnar (MA-ritgerð, 2026)

Útgáfusamningur: Hið ósmættanlega mannlega (útgáfusamningur við De Gruyter Brill, með dr. Kristian Guttesen)

Vitsmunaskuld

Hvernig dómgreind hnignar þegar við útvistum hugsunarvinnu til véla.

Hugtakið Vitsmunaskuld á rætur í hugbúnaðarverkfræði og tækniumræðu. Í Handan sundrungarinnar er hugtakið útvíkkað og formgert til að lýsa hægfara eyðingu mannlegrar matsgetu við langvarandi reikniháð. Hugmyndin nær yfir eitthvað sértækt: ekki að gervigreind geri okkur löt, heldur að endurtekin útvistun dómgreindar skapi samsettan halla, halla sem sést aðeins þegar kerfið brotnar og enginn man hvernig á að hugsa án þess.

Í þessu verki: Hugtakið er eldra en þetta verk; útvíkkað yfir á stjórnun gervigreindar í Handan sundrungarinnar (MA-ritgerð, 2026)

Beitt í: Kennsluáætlunargerð við HA; GRÓ-þjálfunaráætlun í sjávarútvegi; fyrirhugað námskeið í hjúkrunarfræði um gervigreind og heilsu kvenna

Hið góðviljaða búr

Þegar verndandi stjórnun verður að heftinu sem henni var ætlað að afstýra.

Með Hinu góðviljaða búri nefni ég þversögn í stjórnun: stjórnunarrammar gervigreindar sem hannaðir eru til að vernda sjálfræði manna geta sjálfir orðið að stjórntækjum, sett svo stíf mörk að þau koma í veg fyrir þá aðlögunarhæfni sem þeim var ætlað að vernda. Hugmyndin greinir þversögn í stofnanastefnu um gervigreind: á hvaða tímapunkti verður vernd að innilokun?

Í þessu verki: Handan sundrungarinnar (MA-ritgerð, 2026)

Vitræn værukærð

Hvað gerist þegar þægindi mæta getu og ekkert verður til.

Ég nota Vitræna værukærð sem greiningarheiti. Þar sem Vitsmunaskuld lýsir eyðingu dómgreindar vegna gervigreindarháðs, lýsir Vitræn værukærð tilvikum þar sem stofnanir með næg úrræði einskorða gervigreind við þægilegt viðbótarlag. Í Rúanda hóf PATH rannsókn án klínískrar íhlutunar í júlí 2025 til að meta hvernig skapandi gervigreind gæti stutt heilbrigðisstarfsfólk í nærþjónustu. Að rista sykurpúða er myndlíking mín fyrir að láta þægindin nægja.

Í þessu verki: Glósur í starfsferilssafni (febrúar 2026)

Mögnunargjáin

Þegar geta vex í stærðargráðum snýst ójöfnuður ekki lengur um tekjur heldur um getuna til að koma hlutum í verk.

Ef lítill hópur með öflug verkfæri afkastar margfalt á við aðra er ójöfnuðurinn ekki lengur aðeins fjárhagslegur. Hann verður ójafn aðgangur að getunni til að koma hlutum í verk. Ég nota Mögnunargjána sem heiti á þessari skiptingu. Fáeinir ofurafkastamiklir aðilar stýra hagkerfinu og meirihlutinn skiptir æ minna máli fyrir peningaferlið sem McMurtry kallar Money Sequence. Gjáin lýsir hættunni betur en almennur ótti við að gervigreind taki störf, því hún snýst um samþjöppun valds en ekki atvinnumissi.

Í þessu verki: In the Shadow of the Machine: The Order of Magnitude Year (Atti Convegno 2025, Quaderni di Immaginazione Attiva nr. 1, Palermo: Carlo Saladino Editore, 2026, bls. 181–205)

Vitnað í: Arif Jameel, „We the Living Generation“: A Human Constitution for Artificial Intelligence — The Ceteris Paribus Law (2026), sem segir hana gefa grein laganna um samþjöppun valds í gervigreind „a concrete, named mechanism“

Rammar og aðferðir

Fjárfestingar-viðhorfabilið

Shao og samstarfsfólk (2025): 41% tenginga Y Combinator-fyrirtækja við verkefni falla á svæði þar sem starfsfólk hefur lítinn áhuga á sjálfvirknivæðingu.

Fjárfestingar-viðhorfabilið er túlkun mín á niðurstöðum WORKBank-rannsóknar Stanford SALT Lab (Shao og samstarfsfólk, 2025, arXiv:2506.06576). Talan 41% á við tengingar Y Combinator-fyrirtækja við verkefni á svæðunum Low Priority og Automation Red Light, þar sem starfsfólk hefur lítinn áhuga á sjálfvirknivæðingu. Önnur tala, 1,26%, mælir hlutdeild í notkun Claude.ai sem tengist þeim tíu starfsstéttum sem hafa mestan áhuga á sjálfvirknivæðingu. Nefnararnir eru ólíkir og staðfesta ekki fjárfestingarhlutfall í dollurum.

Í þessu verki: Handan sundrungarinnar (MA-ritgerð, 2026)

Aðferðafræði: Afleidd greining á WORKBank-gögnum Shao og samstarfsfólks, tengingum Y Combinator-fyrirtækja við verkefni og notkun Claude.ai

VALOR-ramminn

Stjórnunarlíkan byggt á lífsgildum frekar en markaðsrökfræði.

VALOR er beiting mín á hugmyndaramma McMurtry í stjórnun gervigreindar. Hann veitir skipulegan valkost við ríkjandi stjórnunarlíkön gervigreindar (áhættuþrep EU AI Act, NIST RMF) með því að byggja á lífsgildakenningu McMurtry. Spurningin er ekki „hvert er áhættuþrepið?“ heldur „eflir þessi innleiðing lífsforsendur fólks eða takmarkar hún þær?“ Rammanum hefur verið beitt á þrjú framleiðslukerfi: tvö við Háskólann á Akureyri og Gjöll, sem er mitt eigið.

Í þessu verki: Handan sundrungarinnar (MA-ritgerð, 2026)

Notað í: BORG (gervigreindarstjórnunarvettvangur), Arctic Tracker (greiningarkerfi fyrir náttúruvernd), Gjöll (eldvarnagagnagrunnur)

Greiningarfélagsfræði

Mynsturgreining neyðarlæknisfræðinnar beitt á samfélagsleg áhrif gervigreindar.

Aðferð sem ég legg til, ekki viðurkennd fræðigrein. Hún formgerir flutning greiningarhugsunar úr klínískri starfsemi yfir í greiningu félagslegra kerfa. Rétt eins og sjúkraflutningamaður les lífsmörk, greinir keðjubilanir líffæra og forgangsraðar aðgerðum, les Greiningarfélagsfræði mynstur í upptöku stofnana, greinir kerfislægar stjórnbilanir og leggur til markvissar aðgerðir áður en hrun verður óafturkræft. Ég set hana fram sem vinnuaðferð og geri ráð fyrir að hún verði prófuð frekar en tekin trúanleg.

Í þessu verki: Beitt í gegnum Handan sundrungarinnar, ráðgjöf til stofnana og kennsluaðferðir

Ritgerð

Beyond Fragmentation: A Life-Value Alternative for AI Governance

MA í félagsvísindum · Háskólinn á Akureyri · 2026

90 ECTS

Leiðbeinandi: Prófessor Giorgio Baruchello

Rannsókn með reynslugrunni sem greinir kerfislægar bilanir í stjórnun gervigreindar. Kynnir Ábyrgðarþoku, Hið góðviljaða búr og VALOR-rammann og útvíkkar Vitsmunaskuld (hugtak úr hugbúnaðarverkfræði og tækniumræðu) yfir á stjórnun gervigreindar. Þróar túlkunina um Fjárfestingar-viðhorfabilið með afleiddri greiningu á WORKBank-rannsókn Shao og samstarfsfólks. Unnið í gegnum þrjú framleiðslukerfi og Neo4j-þekkingarnet sem kortleggur tengsl milli stjórnarleikenda, rammanna og bilanamynstra.

QuartoNeo4jPythonXeLaTeXCypherGitHub Actions

Skoða ritgerðina sem gagnvirkt hugtakagraf

Bók með útgáfusamning

The Irreducible Human: Life, Value, and Meaning in the Age of AI

De Gruyter Brill (útgáfusamningur) · Samhöfundur: dr. Kristian Guttesen

Heimspekilegur rammi fyrir stjórnun gervigreindar byggður á því sem gerir lífið þess virði að lifa því. Byggir á fræðilegum grunni Handan sundrungarinnar til að leggja til víðtækan valkost við markaðsrekna stjórnun gervigreindar, valkost sem er rökstuddur út frá skilyrðum sem gera mannlega blómgun mögulega, frekar en skilyrðum sem greiða fyrir fjármagnssöfnun.

Kerfin á bak við hugtökin

Þessar rannsóknir eru ekki eingöngu fræðilegar. Sérhver rammi hefur verið prófaður á framleiðslukerfum sem þjóna raunverulegum notendum.

BORG

Blandaður gervigreindarstjórnunarvettvangur Háskólans á Akureyri. Líkanafjölskyldur (Claude, GPT, Gemini), stofnanafræðilegar þekkingarvistir, stefnuframfylgd. Kerfið sem umbreytir stjórnarkenningunni í starfrækslu.

Arctic Tracker

Greiningarvettvangur fyrir náttúruvernd sem sameinar 492.095 (thearctic.is, 4. nóvember 2026) CITES-viðskiptafærslur, IUCN-mat og gögn um ólöglegar haldlagningar fyrir 43 tegundir á norðurslóðum. Forprentunin „Trading for Conservation“ birtist á Research Square 17. desember 2025 eftir Tom Barry og Magnus Smári Smárasson (nöfn eins og þau eru skráð). Tracker tilgreinir ekki einstaka höfunda gagnasafnsins fyrr en við birtingu.

Gjöll

Opinn eldvarnagagnagrunnur sem skráir þekkt banvæn eldsvoðatilvik á Íslandi árin 1968–2025 (113 tilvik, 145 mannslíf). Varðveittur í GAGNÍS með DOI 10.34881/I5WGJU. Lykilniðurstaða: dánartíðni vegna eldsvoða á hvert mannár er margfalt lægri í byggingum frá 1999 og síðar. Þetta lýsir hópum eftir byggingartíma en sannar ekki áhrif reglugerðar; lækkunin hófst fyrir 1999.

Sumarhús

Verkstæðið mitt: vélarnar, föstu agentarnir og verkfærin sem ég byggði til að vinna mína vinnu á innviðum sem ég ræð yfir. Ekki vara. Þar fer reynsluhlið stjórnunarvinnunnar í raun fram.

Erindi og kynningar

How Icelanders are thinking about AI (Anthropic, 2026)

Viðtal í mynd Anthropic um landsdækkandi tilraunaverkefni í gervigreind í íslensku skólastarfi, þar sem ég er merktur á skjá sem „Magnús, University of Akureyri“. Tekið upp á Akureyri í maí 2026.

The Oxford Artificial Intelligence Summit 2025: Autonomous AI Agents

Leiðbeinandi á námskeiði (Course Tutor), University of Oxford, 27.–28. júní 2025. Vinnustofuefnið sem ég skrifaði fyrir það er opið.

Atlas of the Future Conference

Palazzo Adriano, Sikiley (ágúst 2025), með prófessor Giorgio Baruchello og prófessor Rachael Lorna Johnstone

Rannsóknarferill

Hugsunarþráðurinn er samfelldur.

2012–2015

BA-ritgerð kannar lögmæti lögbundinnar geymslu fjarskiptagagna → undanfari Ábyrgðarþoku þegar ég les hana eftir á

2007–2022

Sextán ár í neyðarþjónustu þróa mynsturgreiningu undir álagi → grunnur Greiningarfélagsfræðinnar

2022–nú

Smíði og rekstur gervigreindarkerfa í raunverulegri notkun → reynslugrunnur stjórnarkenningarinnar

2024–2026

MA-ritgerð formgerir Ábyrgðarþoku, Vitsmunaskuld, Fjárfestingar-viðhorfabilið og VALOR-rammann → færð inn í framleiðslukerfi

2026

The Irreducible Human (útgáfusamningur við De Gruyter Brill) útvíkkar hugmyndarammann yfir í heildstæða bók

Hefur þú áhuga á þessum rannsóknum?

Ég er rannsakandi og smiður sem einbeitir sér að því hvernig gervigreind umbreytir stofnunum, dómgreind og ábyrgð. Ef starf þitt snertir stjórnun gervigreindar, samfélagsleg áhrif eða ábyrga innleiðingu, þá hlakka ég til að heyra frá þér.

magnus@smarason.is LinkedIn