Rannsóknir

Frumlegir hugmyndarammar um hvernig gervigreind umbreytir stofnunum, dómgreind og ábyrgð.

“Stjórnun sem skilar sér ekki í framkvæmd er engin stjórnun.”

Rannsóknir mínar eru á mótum stjórnunar gervigreindar, stofnanafræði og framleiðslukerfa. Ég rannsaka hvað gerist þegar stofnanir innleiða gervigreind í raun, ekki í fræðilegri umræðu heldur í verki. Verkið sameinar heimspekilega hugmyndaramma (lífsgildakenningu McMurtry), reynslugögn (fjárfestingarflæði áhættufjármagns, innleiðingarmynstur stofnana) og staðfestingu í framleiðslukerfum (BORG, Arctic Tracker, Gjöll).

Aðferðafræðin, Greiningarfélagsfræði, beitir mynsturgreiningu neyðarlæknisfræðinnar á flókin félagsleg kerfi. Sextán ár sem sjúkraflutningamaður kenndu mér að lesa lífsmörk, greina keðjubilanir og grípa til aðgerða áður en kerfi hrynur. Sama greiningaraga beiti ég á samfélagsleg áhrif gervigreindar.

Frumleg framlög

Sjö hugmyndarammar þróaðir í gegnum rannsóknir, ritgerðarvinnu og staðfestingu í framleiðslukerfum.

7 hugmyndarammarMA-ritgerð + framleiðslustaðfesting2015–2026

Greiningarhugtök

Ábyrgðarþoka

Hvernig ábyrgð leysist upp þegar ákvarðanataka dreifist á milli reiknirita, nefnda og vettvanga.

Þegar ráðningarreiknirit hafnar umsækjanda, hver ber þá ábyrgð? Forritarinn? Stofnunin sem notar það? Söluaðilinn? Eftirlitsstofnunin sem samþykkti rammann? Ábyrgðarþoka lýsir kerfisbundnu niðurbroti ábyrgðar í ákvörðunum sem teknar eru með gervigreind. Ekki sem galla, heldur sem eiginleika sem kemur fram þegar stofnanir taka upp reikniknúin kerfi. Hugmyndin á rætur að rekja til BA-ritgerðar minnar frá 2015 um gagnageymslu fjarskiptafyrirtækja, þar sem ég greindi fyrst óljósa skiptingu ábyrgðar í eftirlitskerfum.

Fyrst kynnt: Handan sundrungarinnar (MA-ritgerð, 2026, einkunn: 9,5/10)

Í prentun: Hið ósmættanlega mannlega (væntanleg, De Gruyter Brill, með dr. Kristjáni Guttesen)

Vitsmunaskuld

Hvernig dómgreind hnignar þegar við útvistum hugsunarvinnu til véla.

Hugtakið Vitsmunaskuld á rætur í hugbúnaðarverkfræði og tækniumræðu. Í Handan sundrungarinnar er hugtakið útvíkkað og formgert til að lýsa hægfara eyðingu mannlegrar matsgetu við langvarandi reikniháð. Hugmyndin nær yfir eitthvað sértækt: ekki að gervigreind geri okkur löt, heldur að endurtekin útvistun dómgreindar skapi samsettan halla, halla sem sést aðeins þegar kerfið brotnar og enginn man hvernig á að hugsa án þess.

Fyrst kynnt: Handan sundrungarinnar (MA-ritgerð, 2026)

Beitt í: Kennsluáætlunargerð við HA; GRÓ-þjálfunaráætlun í sjávarútvegi; fyrirhugað námskeið í hjúkrunarfræði um gervigreind og heilsu kvenna

Góðviljans búr

Þegar verndandi stjórnun verður að heftinu sem henni var ætlað að afstýra.

Stjórnunarrammar gervigreindar sem hannaðir eru til að vernda sjálfræði manna geta sjálfir orðið að stjórntækjum, sett svo stíf mörk að þau koma í veg fyrir þá aðlögunarhæfni sem þeim var ætlað að vernda. Hugmyndin greinir þversögn í stofnanastefnu um gervigreind: á hvaða tímapunkti verður vernd að innilokun?

Fyrst kynnt: Handan sundrungarinnar (MA-ritgerð, 2026)

Vitræn værukærð

Hvað gerist þegar þægindi mæta getu og ekkert verður til.

Þar sem Vitsmunaskuld lýsir eyðingu dómgreindar vegna gervigreindarháðs, lýsir Vitræn værukærð ástandinu sem kemur á undan: auðugar þjóðir sem hafa bestu forsendur til að nýta gervigreind af viti eru einmitt þær sem einskorða hana við þægilegt viðbótarlag. Rúanda notar gervigreind til myndgreiningar til að bjarga mannslífum. Vestræn velferðarríki nota hana til að rista sykurpúða.

Fyrst kynnt: Handan sundrungarinnar (MA-ritgerð, 2026)

Rammar og aðferðir

Fjárfestingar-viðhorfabilið

41% áhættufjármagns í gervigreind miðar að verkefnum sem starfsfólk vill ekki missa. 1,26% miðar að þeim sem það vill sjálfvirknivæða.

Rannsóknarniðurstaða úr greiningu á fjárfestingarflæði gervigreindar borið saman við gögn um viðhorf starfsfólks. Fyrir hverja 33 dollara sem varið er í þróun gervigreindar fara 32 í að sjálfvirknivæða verkefni sem starfsfólk metur mikils og vill ekki missa, en aðeins 1 dollar fer í verkefni sem það vill í raun sjálfvirknivæða. Þetta er ekki óhagkvæmni markaðar heldur skipulegt misræmi milli fjármagnsúthlutunar og mannlegra þarfa.

Fyrst kynnt: Handan sundrungarinnar (MA-ritgerð, 2026)

Aðferðafræði: Samanburður á Crunchbase-gögnum um áhættufjármagn og könnunum á viðhorfum starfsfólks

VALOR-ramminn

Stjórnunarlíkan byggt á lífsgildum frekar en markaðsrökfræði.

VALOR veitir skipulegan valkost við ríkjandi stjórnunarlíkön gervigreindar (áhættuþrep EU AI Act, NIST RMF) með því að byggja á lífsgildakenningu McMurtry. Spurningin er ekki „hvert er áhættuþrepið?“ heldur „eflir þessi innleiðing lífsforsendur fólks eða takmarkar hún þær?“ Ramminn var staðfestur á þremur framleiðslukerfum við Háskólann á Akureyri.

Fyrst kynnt: Handan sundrungarinnar (MA-ritgerð, 2026)

Staðfest í gegnum: BORG (gervigreindarstjórnunarvettvangur), Arctic Tracker (greiningarkerfi fyrir náttúruvernd), Gjöll (eldvarnagagnagrunnur)

Greiningarfélagsfræði

Mynsturgreining neyðarlæknisfræðinnar beitt á samfélagsleg áhrif gervigreindar.

Aðferðafræðilegt framlag sem formgerir flutning greiningarhugsunar úr klínískri starfsemi yfir í greiningu félagslegra kerfa. Rétt eins og sjúkraflutningamaður les lífsmörk, greinir keðjubilanir líffæra og forgangsraðar aðgerðum, les Greiningarfélagsfræði mynstur í upptöku stofnana, greinir kerfislægar stjórnbilanir og leggur til markvissar aðgerðir áður en hrun verður óafturkræft.

Fyrst kynnt: Beitt í gegnum Handan sundrungarinnar, ráðgjöf til stofnana og kennsluaðferðir

Ritgerð

Beyond Fragmentation: A Life-Value Alternative for AI Governance

MA í félagsvísindum (gervigreind og samfélag) · Háskólinn á Akureyri · 2026

Einkunn: 9,5/10 · Hæsta einkunn · 90 ECTS

Leiðbeinandi: Prófessor Giorgio Baruchello

Rannsókn með reynslugrunni sem greinir kerfislægar bilanir í stjórnun gervigreindar. Kynnir Ábyrgðarþoku, Góðviljans búr og VALOR-rammann og útvíkkar Vitsmunaskuld (hugtak úr hugbúnaðarverkfræði og tækniumræðu) yfir á stjórnun gervigreindar. Sýnir Fjárfestingar-viðhorfabilið með samanburði á áhættufjármagni og viðhorfum starfsfólks. Staðfest með þremur framleiðslukerfum og 775 hnúta Neo4j-þekkingarneti sem kortleggur tengsl milli stjórnarleikenda, rammanna og bilanamynstra.

QuartoNeo4jPythonXeLaTeXCypherGitHub Actions

Bók í vinnslu

The Irreducible Human: Life, Value, and Meaning in the Age of AI

De Gruyter Brill (forthcoming) · Samhöfundur: dr. Kristján Guttesen

Heimspekilegur rammi fyrir stjórnun gervigreindar byggður á því sem gerir lífið þess virði að lifa því. Byggir á fræðilegum grunni Handan sundrungarinnar til að leggja til víðtækan valkost við markaðsrekna stjórnun gervigreindar, valkost sem er rökstuddur út frá skilyrðum sem gera mannlega blómgun mögulega, frekar en skilyrðum sem greiða fyrir fjármagnssöfnun.

Framleiðslukerfi sem vísindaleg staðfesting

Þessar rannsóknir eru ekki eingöngu fræðilegar. Sérhver rammi hefur verið prófaður á framleiðslukerfum sem þjóna raunverulegum notendum.

BORG

Blandaður gervigreindarstjórnunarvettvangur Háskólans á Akureyri. Líkanafjölskyldur (Claude, GPT, Gemini), stofnanafræðilegar þekkingarvistir, stefnuframfylgd. Kerfið sem umbreytir stjórnarkenningunni í starfrækslu.

Arctic Tracker

Greiningarvettvangur fyrir náttúruvernd sem sameinar yfir 473.000 CITES-viðskiptafærslur, IUCN-mat og gögn um ólöglegar haldlagningar fyrir 43 tegundir á norðurslóðum. Meðhöfundur forprentunar „Trading for Conservation“ með dr. Tom Barry, birt á Research Square (desember 2025), í ritrýni.

Gjöll

Opinn eldvarnagagnagrunnur sem skráir öll staðfest dauðsföll í eldsvoðum á Íslandi frá 1968 (113 tilvik, 145 mannslíf). Birtur á þjóðlega gagnasafninu GAGNÍS með DOI. Lykilniðurstaða: engin dauðsföll í byggingum sem reistar voru eftir 1998.

Sumarhus Alpha

Persónulegir fullveldisinnviðir knúnir stórum mállíkönum. 5 Go-umboðsmenn, Rust MCP-netþjónn, NATS JetStream-net, 21 líkan frá 7 veitendum, 15 gámar, CI/CD til framleiðslu. Óháð söluaðilum, öryggi í forgrunni.

Erindi og kynningar

Oxford AI Summit 2025

Fyrirlesari: Sjálfstæðir gervigreindarumboðsmenn: lærdómar af innleiðingum (Oxford Lifelong Learning)

Atlas of the Future Conference

Palazzo Adriano, Sikiley (2024), með prófessor Giorgio Baruchello og prófessor Rachael Lorna Johnstone

Sérfræðiráð Rannís

Tækniþróunarsjóður, vor og haust 2025

Rannsóknarferill

Hugsunarþráðurinn er samfelldur.

2012–2015

BA-ritgerð greinir óljósa dreifingu ábyrgðar í eftirliti fjarskiptagagna → undanfari Ábyrgðarþoku

2007–2022

Sextán ár í neyðarþjónustu þróa mynsturgreiningu undir álagi → grunnur Greiningarfélagsfræðinnar

2022–nú

Yfir tíu þúsund klukkustundir við smíði gervigreindarkerfa → reynslugrunnur stjórnarkenningarinnar

2024–2026

MA-ritgerð formgerir Ábyrgðarþoku, Vitsmunaskuld, Fjárfestingar-viðhorfabilið og VALOR-rammann → staðfest í gegnum framleiðslukerfi

2026

The Irreducible Human (væntanleg, De Gruyter Brill) útvíkkar hugmyndarammann yfir í heildstæða bók

Hefur þú áhuga á þessum rannsóknum?

Ég er rannsakandi og smiður sem einbeitir sér að því hvernig gervigreind umbreytir stofnunum, dómgreind og ábyrgð. Ef starf þitt snertir stjórnun gervigreindar, samfélagsleg áhrif eða ábyrga innleiðingu, þá hlakka ég til að heyra frá þér.

magnus@smarason.is LinkedIn