Atvinnustefna Íslands 2035: Kerfisbundin blinda

Meginniðurstaðan

Þögnin er í uppbyggingunni áður en hún er í orðavalinu. Atvinnustefna Íslands 2035 birtist í þremur skjölum — Vaxtarplani til 2035, aðgerðaáætlun 2026–2027 og stöðugreiningu sem lýsir upphafsstöðunni. Saman telja þau 35 tölusettar aðgerðir og níu mælikvarða. Engin aðgerðanna fjármagnar vöktun á tilfærslu starfa, rétt til endurmenntunar handa fólki sem missir vinnuna vegna sjálfvirknivæðingar, né stuðning við umskipti milli starfa — það sem næst kemst, 200 m.kr. á ári í sveigjanlegri námsleiðir á háskólastigi, er valfrjáls símenntun. Enginn mælikvarðanna níu mælir stöðugleika í starfi, umskipti fólks milli starfa eða aðsókn að velferðarkerfinu, og enginn þeirra hefur markmiðstölu, grunnviðmið, skilgreinda aðferð eða dagsetningu. Áætlunin setur 1.100 m.kr. í innviði fyrir gervigreind og ekki krónu í að mæla hvaða áhrif þeir innviðir hafa á vinnumarkaðinn.

Orðfærið fylgir uppbyggingunni. Sjálfvirk textagreining á öllum þremur skjölunum — sem allir geta endurtekið á nokkrum mínútum — leiðir í ljós að orðin „sjálfvirkni“, „röskun“, „atvinnumissir“, „endurþjálfun“ og „umskipti“ koma hvergi fyrir. Gervigreind er nefnd þrettán sinnum, ávallt sem tækifæri, færni eða innviðir — aldrei sem áhætta fyrir störf. Orðið „atvinnuleysi“ kemur fjórum sinnum fyrir: þrisvar um það sem liðið er, um lækkunina úr 8,3% í 3,4% á síðasta áratug, og einu sinni til að benda á ólíka þróun meðal fólks með íslenskan og erlendan bakgrunn. Aldrei stendur það í sömu andrá og tæknin.

Sannreyndu þetta sjálfur:

pdftotext -layout data/*Vaxtarplan*.pdf strategy.txt
pdftotext -layout data/*2026-2027.pdf actions.txt
pdftotext -layout data/St*greining*.pdf analysis.txt

Mynstrið í upplýsingatæknigeiranum

Upplýsingatæknigeirinn á Íslandi — NACE J samkvæmt evrópskri atvinnugreinaskiptingu — hreyfist á fjórum mælikvörðum í einu og þeir vísa allir í sömu átt. Ársmeðaltöl, varfærinn 2022-grunnur:

• Tekjur (J62 tölvuþjónusta): +28,1% (2022→2024)
• Fjöldi starfsmanna: nánast óbreyttur — 9.029 (2024) og 8.848 (2025) samkvæmt staðgreiðsluskrá Hagstofunnar, sem nær til allra: 2,0% undir hámarki og 10% yfir stöðunni 2019. (Vinnumarkaðskönnunin sýnir meira fall, úr 11.400 í 10.100, en birtir 95% vikmörk upp á ±1.200 og ±1.100 á þessum tveimur tölum — sá munur er ekki tölfræðilega marktækur. Skráin er harðari heimild.) Störfin héldust á meðan tekjurnar jukust um 28% — og það er einmitt framleiðnisagan, rétt sögð
• Hlutfall lausra starfa: 3,98% → 0,73% (meðaltöl fjögurra ársfjórðunga, 2022→2025, í varðveittu gagnaúrtaki Hagstofunnar) — fall um 82%, það mesta meðal atvinnugreina í úrtakinu, á móti 45% á vinnumarkaðnum í heild
• Framleiðni vinnuafls: +10,5% (hæst allra greina á Íslandi, 2025)

Tekjur upp, mannafli óbreyttur, lausu störfin horfin og framleiðnin sú mesta á landinu. Þannig lítur COVID-leiðrétting ekki út — þá hefðu tekjurnar fallið líka, en þær jukust um 28%. En það að tölurnar samræmist framleiðnitilfærslu er ekki það sama og að hún sé sönnuð, og því er ekki haldið fram hér. Leiðrétting á eftirspurn eftir óvenjulegt ráðningarskeið, breytt verktakafyrirkomulag, samrunar, ný samsetning atvinnugreinaflokksins og ekki síst samdrátturinn í alþjóðlegri fjármögnun tæknifyrirtækja 2022–2024 falla öll að sama tímabili. Laus störf í iðnaði féllu nærri jafn mikið á sama tíma (−77%), í grein þar sem skýringin um tilfærslu starfa á ekki við. Eitthvað kældi ráðningar um allt útflutningshagkerfið, með upplýsingatæknina fremsta.

Hvað það var getur enginn á Íslandi sagt — og það er niðurstaðan. Merkin liggja í fjórum aðskildum opinberum töflum: JVS00001 (laus störf), VIN10022 (staðgreiðsluskrá), FYR04101 (velta) og THJ11011 (framleiðni). Það þurfti ekki nema fartölvu og eitt síðdegi til að setja þær saman. Engin birt íslensk heimild tengir þær saman: af 174 lokaritgerðum um gervigreind á Skemmunni fjallar ein BS-ritgerð um tilfærslu starfa, og enginn Rannís-styrkjanna átta á sviðinu fór í vinnumarkaðsrannsóknir. Sú leit nær til háskólanna og nemendaverkefna — hún segir ekkert um óbirtar greiningar innan Hagstofunnar, Vinnumálastofnunar, Seðlabankans eða ráðuneytanna, og ekkert er fullyrt um þær. Málið er ekki að mynstrið hafi verið falið. Málið er að engri íslenskri stofnun ber skylda til að leita að því.

Hrun þekkingarstarfa

„Þetta er ekki spá. Þetta er skráning á því sem þegar hefur gerst.“

Á milli 2024 og 2025 fækkaði áætluðum fjölda starfandi stjórnenda, sérfræðinga, tækna og skrifstofufólks um 9.300 (ISCO-flokkar 1–4, −6,9%), en starfandi fólki í ISCO-flokkum 5–9 fjölgaði um 6.900 (+7,4%). Þetta er nettóbreyting á atvinnu eftir starfsstéttum; hún greinir ekki störf sem voru lögð niður og staðfestir ekki áhrif gervigreindar. Stefnan mælir með meiri STEM-fjárfestingu í þekkingargeira sem er þegar að dragast saman. Þetta afsannar beinlínis forsendu atvinnustefnunnar.

Ísland flýgur blint

Eyður eru í evrópskum samanburði á gervigreind og vinnumarkaði á Íslandi, þótt innlend gögn um gervigreindarnotkun fyrirtækja séu nú til:

• Eurostat isoc_eb_ai: Danmörk 42,0%, Finnland 37,8%, Svíþjóð 35,0%, Noregur 28,9% — Ísland: kannað 2025, niðurstöður birtar 10. mars 2026; 25% sögðust nota gervigreind í tilgreindum verkefnum. Beint samanburðarhæfi við þessar Eurostat-tölur hefur ekki verið staðfest hér
• EWCS 2024 (evrópsk könnun Eurofound á vinnuaðstæðum): 35 þátttökulönd — Ísland ekki þeirra á meðal. Íslensk hliðstæða myndi kosta, samkvæmt mati þessa verkefnis, 8–12 m.kr. Eitt prósent af gervigreindarinnviðalið áætlunarinnar er 11 m.kr., innan þessa áætlaða bils. Hún er ekki fjármögnuð
• Samtengd stjórnsýslugögn: Danmörk hefur DREAM+IDA, Svíþjóð LISA, Noregur FD-Trygd og Finnland Findata. Á Íslandi er líka lagaumgjörð: 9. og 13. gr. laga nr. 163/2007 heimila Hagstofunni að tengja skrár og veita skilyrtan rannsóknaraðgang. Enn þarf að staðfesta hvort þau tilteknu samtengdu gögn sem verkefnið þarfnast séu tiltæk og aðgangur fáist að þeim.
• Kjarasamningar um gervigreind: Danmörk (Hilfr2), Noregur (LO-NHO), Svíþjóð (Teknikföretagen-IF Metall) — Ísland: ekkert

Nefndarálit Alþingis um skýrslu Ríkisendurskoðunar lýsir mun á mælingum Hagstofunnar og Vinnumálastofnunar vegna ólíkra skilgreininga og aðferða og kallar eftir aukinni samræmingu.

Stofnanaþögnin

Samráð um aðgerðaáætlun gervigreindar stóð frá 7. til 21. nóvember 2024 og bárust tólf umsagnir. ASÍ, VR, Efling, BSRB, SFR og KÍ koma ekki fyrir á lista stjórnvalda yfir umsagnaraðila. BHM skilaði hins vegar umsögn, svo ekki var um algera þögn verkalýðshreyfingarinnar að ræða. Fullyrðingin um að 46. þing ASÍ hafi ekki fjallað um gervigreind þarfnast líka leiðréttingar: frásögn aðildarfélags sem tók þátt í þinginu lýsir tillögu um framtíðarnefnd sem fjalli um sjálfvirknivæðingu og gervigreind.

Skýrsla Vörðu, birt í febrúar 2026, byggð á tæplega 25.000 svörum félaga í ASÍ og BSRB, sýndi að 23% töldu störf sín hafa breyst eða líkleg til að breytast vegna tækni eða loftslagsbreytinga. Innan þess hóps höfðu 36% áhyggjur af starfsöryggi, 44% töldu vinnuálag hafa aukist (56% meðal innflytjenda) og 55% voru sammála því að þau hefðu fengið viðeigandi þjálfun.

Fræðilegur rammi

Þessi greining beitir tveimur hugtökum úr Beyond Fragmentation (MA-ritgerð, Háskólinn á Akureyri, 2026) á lifandi stefnuskjal:

• Ábyrgðarþoka: Kerfisbundin dreifing ábyrgðar — nokkur stór samtök launafólks svöruðu ekki samráðinu um gervigreind, þótt BHM hafi gert það; greiningin spyr hver beri ábyrgð á gloppum í þátttöku.
• Vitsmunaskuld: Stefna reist á alþjóðlegum áætlunum sem aldrei voru staðfestar á Íslandi — stjórnvöld nota lánað tölulegt viðmið í stað þess að byggja á innlendri mælingu sem þau þurfa en hafa ekki.

---

Sannprófun

Niðurstöðurnar fóru í gegnum tvö sjálfstæð kerfi (Manus 1.6 og Claude Code) og þremur nákvæmnisleiðréttingum var beitt. Síðari úttekt fann það sem bæði höfðu misst af: textagreiningin hafði verið keyrð á samráðsskjalinu frá nóvember 2025 en ekki á stefnunni sem birt var í apríl 2026. Hún hefur verið endurkeyrð á öllum þremur birtu skjölunum og tölurnar á þessari síðu eru þær leiðréttu. Það að tvö kerfi séu sammála er ekki sönnun ef bæði lesa ranga skrá — uppruni skjals er nú kannaður fyrst. Leiðréttingin liggur í gagnagrunninum með öllu hinu.

Átta formlegar gagnaóskir

Beiðnaskrá verkefnisins skráir átta formlegar upplýsingabeiðnir sendar 14. apríl 2026. Þar eru skráð svör Hagstofunnar 15. apríl, Vinnumálastofnunar 20. apríl og Tryggingastofnunar 27. apríl. Samskiptin og gögnin sem bárust eru skjalfest í vinnslusafni rannsóknarinnar.